Harita ve Ölçek

Haritada Ölçek

Haritanın mekansal bilgilerin iletilmesindeki en büyük üstünlüğü (örneğin bir fotoğraf ya da resme göre) ilgili bölgede yer alan topografik objeleri belli matematik kurallar çerçevesinde gösteriyor olmasıdır. Bu matematik kurallardan en önemlisi harita ölçeğidir. Ölçek basit olarak haritadaki iki nokta arasındaki bir uzunluğun (s), aynı yolu izleyen bu iki nokta arasındaki doğadaki gerçek uzunluğa(S) oranı (s/S) biçiminde tanımlanır.

Ancak buradan elde edilecek değer haritalar için 1(bir) den küçük olur. Bunun yerine ölçeğin aşağıdaki biçimde ifade edilmesi anlaşılması bakımından daha kolaydır.

1:M

Buradan kolayca anlaşılacağı üzere M ile gösterilen deÄŸer S:s dür. M deÄŸeri ölçek faktörü, ölçek deÄŸeri ya da modül olarak adlandırılmıştır. Dolayısıyla M sayısı, arazideki gerçek doÄŸa uzunluÄŸunun aynı uzunluÄŸu haritadaki deÄŸerinden kaç misli daha büyük olduÄŸunu gösteren bir sayıdan baÅŸka bir ÅŸey deÄŸildir. Bu özellikten yararlanılarak haritadan cetvelle alınan bir uzunluÄŸun arazideki deÄŸeri, bir çarpma iÅŸlemi ile kolayca bulunabilmektedir. ÖrneÄŸin 1: 100 000 ölçekli bir harita için M=100 000 dir. Bu haritada iki nokta arasındaki ölçülen 12,3 cm lik bir uzunluk gerçekte 12.3×100 000=1 230 000cm ya da 12 300m ya da 12.3 km(12 kilometre 300 metre) dir

Yukarıda açıklanmaya çalışılan biçimde hesaplar ancak harita ölçeÄŸi yeteri kadar büyükse yeterli doÄŸrulukta sonuçlar verir. Bu ölçek sınırı 1:10 000 olarak kabul edilmektedir. 1:25 000 ve 1:1 000 000 arasında ölçeÄŸe sahip haritalarda ise bu anılan iliÅŸki ile ulaşılan sonuçlara şüphe ile bakmak gerekir. Bu ölçeklerde bu şüphenin temel dayanağı, haritada yer verilmiÅŸ olan topografik objelerin geniÅŸliklerinin haritanın okunaklı kalmasını saÄŸlamak üzere abartılarak (daha geniÅŸmiÅŸ gibi) gösterilmesi zorunluluÄŸu vardır. Aksi takdirde, örneÄŸin 10m geniÅŸliÄŸindeki bir karayolu 1:100 000 ölçekli haritada 0.1mm geniÅŸliÄŸinde bir tek ya da çift çizgi iÅŸaret ile gösterilmesi gerekir ki, bu hem çizim tekniÄŸi, hem matbaacılık tekniÄŸi açısından mümkün deÄŸildir. DiÄŸer taraftan böyle bir iÅŸareti insan görme organı da algılamayacaktır. Şüphesiz ölçek küçüldükçe sorun daha da büyür. Bu baÄŸlamda aynı yolun 1:1 000 000 ölçekli haritada 0.01mm geniÅŸliÄŸinde gösterilmesi gerektiÄŸini düşünmek yeter. Burada olayı biraz daha somutlaÅŸtırmak için bu yolun her iki topografik haritada da geniÅŸliÄŸi 0.5mm olan iki paralel çizgiden oluÅŸan bir iÅŸaretle gösterildiÄŸini varsayalım. Bu durumda yol 1:100 000 ölçekli haritada arazideki gerçek deÄŸerine göre 5 misli (0.5×100 000mm=50m), 1:1 000 000 ölçekli haritada 50 misli (0.5×1 000 000mm=500m) geniÅŸ gösterilmiÅŸ demektir.

Ayrıca alansal topografik objelere ait sınırlar, dere ve ırmaklar yine ölçeğe bağlı olarak gerçek uzunluklarından daima daha kısa olarak topografik haritalarda gösterilirler. Bu kısalmanın nedeni ilgili sınırlar üzerindeki ufak girinti ve çıkıntıların haritada düzletilerek (basitleştirilerek ya da yumuşatılarak) gösterilmesi zorunluluğudur.

Ölçekle ilgili diÄŸer bir sorun, atlaslarda ya da yazılı basında kullanılan küçük ölçekli (ölçekleri 1:1 000 000 dan daha küçük olan haritalar) haritaların geometrik iskeletini oluÅŸturmakta kullanılan kartografik projeksiyonlar nedeniyle zorunlu olarak meydana gelen büyüklük deÄŸiÅŸmeleridir. Burada söz konusu büyüklükler ile, yerküre üzerinde herhangi iki nokta arasındaki uzunluklar, herhangi bir bölgenin alan deÄŸeri ya da herhangi iki doÄŸrultu arasındaki açılar kastedilmektedir. ÖrneÄŸin Merkator projeksiyonuna göre yapılmış tek parça bir Türkiye haritasından, ülkenin en güneybatı ve en kuzeybatı noktası arsındaki kuÅŸ uçuÅŸu uzaklık yaklaşık 1.3 katı büyük alınır. Bu deÄŸer gerçekte 1697 km iken, haritadan 2187 km alınacaktır. Burada anılan Merkator Projeksiyonu ismini 1512-1594 yılları arasında yaÅŸamış ve yerkürenin bir çok bölgesine ait harita yapmış olan Gerhard Mercator dan almaktadır. Aynı projeksiyonda ise Türkiye’nin alanı yerküre üzerindeki gerçek deÄŸerinden yaklaşık 2 misli büyük gözükecektir. Bu nedenlerle küçük ölçekli haritalardan büyüklük elde etmek, ancak küçük ölçekli bir haritanın yapılmasında zorunlu olarak kullanılan kartografik projeksiyonların matematik esaslarını bilen uzmanlar tarafından gerçekleÅŸtirilebilir. Buna karşın sade vatandaÅŸ haritadan deÄŸer alırken şüpheci davranmak zorundadır.

Kaynak: HKMO